การพัฒนาระบบการจัดการของเสียในห้องปฏิบัติการ กรณีศึกษา ห้องปฏิบัติการภาควิชาวิศวกรรมเคมี มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี

Abstract

การจัดการของเสียอันตรายจากสารเคมีในห้องปฏิบัติการเป็นองค์ประกอบสำคัญของการบริหารจัดการความปลอดภัยและสิ่งแวดล้อมในสถาบันการศึกษา เนื่องจากของเสียที่เกิดจากการเรียนการสอนและงานวิจัยอาจส่งผลกระทบต่อสุขภาพของผู้ปฏิบัติงานและสิ่งแวดล้อม หากไม่มีระบบการจัดการที่เหมาะสม งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อพัฒนาระบบบริหารจัดการของเสียอันตรายจากสารเคมีของห้องปฏิบัติการภาควิชาวิศวกรรมเคมี คณะวิศวกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี ให้สอดคล้องกับมาตรฐานความปลอดภัยห้องปฏิบัติการวิจัยในประเทศไทย (ESPReL) พร้อมทั้งลดปริมาณของเสียอันตราย ค่าใช้จ่ายในการส่งกำจัด และความเสี่ยงต่อสุขภาพและสิ่งแวดล้อม การวิจัยดำเนินการโดยศึกษาและวิเคราะห์ข้อมูลการจัดการของเสียอันตรายจากสารเคมีในช่วงปีงบประมาณ พ.ศ. 2561 - 2568 ครอบคลุมกระบวนการคัดแยก การบันทึกข้อมูล การจัดเก็บ การบำบัด และการส่งกำจัดของเสีย โดยประยุกต์ใช้เทคโนโลยีดิจิทัลผ่าน Google Forms เพื่อเป็นเครื่องมือในการประเมินความรู้ด้านการจัดการของเสียและการประเมินความเสี่ยงในห้องปฏิบัติการ รวมถึงใช้ระบบ Pre-Post Waste Analysis เพื่อควบคุมการเกิดของเสียตั้งแต่ต้นทาง ข้อมูลถูกวิเคราะห์ด้วยสถิติเชิงพรรณนา ได้แก่ ค่าเฉลี่ย ค่าสูงสุด ค่าต่ำสุด และสถิติเชิงอนุมาน ผลการวิจัยพบว่า ปริมาณของเสียอันตรายจากสารเคมีมีแนวโน้มลดลงอย่างต่อเนื่อง โดยปริมาณสูงสุดเท่ากับ 1,313 ลิตร ในปีงบประมาณ พ.ศ. 2561 และลดลงสู่ระดับที่สามารถควบคุมได้ในปัจจุบัน นอกจากนี้ ของเสียประเภทกรดและเบส (L01 และ L02) ลดลงอย่างชัดเจนจากการนำระบบบำบัดเบื้องต้นภายในภาควิชามาใช้ ผลการประเมินมาตรฐานความปลอดภัยตามเกณฑ์ ESPReL แสดงให้เห็นว่าห้องปฏิบัติการสามารถผ่านการประเมินทุกองค์ประกอบในระดับมากกว่าร้อยละ 90 และผ่านเกณฑ์เต็มร้อยใน 4 องค์ประกอบหลัก ได้แก่ ระบบการจัดการสารเคมี, ระบบการจัดการของเสีย,  ลักษณะทางกายภาพของห้องปฏิบัติการ อุปกรณ์และเครื่องมือ  และการให้ความรู้พื้นฐานเกี่ยวกับความปลอดภัยในห้องปฏิบัติการ นอกจากนี้ค่าใช้จ่ายในการส่งกำจัดของเสียอันตรายภายนอกลดลงจากปีงบประมาณ 2561 จากยอดรวมค่าใช้จ่ายประมาณ 44,000 บาท เมื่อเปรียบเทียบในปีงบประมาณปี 2568 เหลือ 8,000 บาท คิดเป็นการลดลงร้อยละ 81.81 และการประเมินความรู้ของผู้ใช้งานห้องปฏิบัติการถูกวิเคราะห์ด้วยสถิติเชิงอนุมาน พบว่า มีค่า p-value อยู่ที่ 0.033 ซึ่งมีค่าน้อยกว่าระดับนัยสำคัญที่ได้กำหนดไว้ ผลการศึกษาชี้ให้เห็นว่าการพัฒนาระบบบริหารจัดการของเสียอันตรายร่วมกับการสร้างความตระหนักรู้ด้านความปลอดภัยและการควบคุมการเกิดของเสียตั้งแต่ต้นทาง สามารถลดปริมาณของเสียอันตราย ลดค่าใช้จ่ายในการกำจัด และยกระดับมาตรฐานความปลอดภัยของห้องปฏิบัติการได้อย่างมีประสิทธิภาพและยั่งยืน